اختلال وارونه نویسی در کودکان
یادگیری نوشتن برای کودک فقط به شناخت حروف و گرفتن مداد محدود نمیشود. کودک باید بتواند شکل حروف را بهدرستی تشخیص دهد، جهت آنها را در ذهن نگه دارد و حرکات لازم برای نوشتن را هماهنگ کند. به همین دلیل، اشتباهاتی مانند نوشتن برخی حروف یا اعداد بهصورت برعکس در سالهای ابتدایی یادگیری نوشتن چندان غیرمعمول نیست و بسیاری از کودکان بهمرور بر آن غلبه میکنند.
با این حال، زمانی که وارونهنویسی بهصورت مداوم ادامه پیدا میکند یا همراه با مشکلات دیگری در نوشتن، خواندن، تشخیص جهتها و مهارتهای دیداری ـ حرکتی است، بهتر است وضعیت کودک دقیقتر بررسی شود. مراجعه به بهترین مرکز توانبخشی تهران و انجام ارزیابی تخصصی میتواند به شناسایی علت این مشکل و انتخاب روش مناسب برای تقویت مهارتهای کودک کمک کند. در چنین شرایطی، کاردرمانی ذهنی میتواند با تمرکز بر مهارتهای شناختی، ادراک دیداری، توجه، حافظه به بهبود مشکلات مرتبط با نوشتن کمک کند.
وارونهنویسی در کودکان
وقتی کودک یک یا چند حرف، عدد یا حتی گاهی یک کلمه را برخلاف جهت معمول مینویسد، به این حالت وارونهنویسی گفته میشود. در این وضعیت، شکل نوشته ممکن است مانند تصویر آینهای دیده شود یا جهت و ساختار بعضی حروف تغییر کند. این مشکل میتواند بهصورت معکوس نوشتن یک حرف، تغییر جهت بخشهایی از آن یا نوشتن چند حرف در جهت مخالف ظاهر شود. این حالت را از جابهجا نوشتن حروف در کلمه باید جدا بدانیم. در وارونهنویسی، مسئله اصلی به جهت و شکل نوشتاری حروف یا اعداد مربوط میشود، در حالی که در جابهجایی حروف، ترتیب قرار گرفتن آنها در کلمه دچار تغییر میشود.
وارونهنویسی در سالهای ابتدایی یادگیری نوشتن
در سالهای ابتدایی یادگیری نوشتن، وارونه نوشتن بعضی حروف و اعداد میتواند بخشی از روند طبیعی رشد باشد. کودکان کمسن هنوز بهطور کامل یاد نگرفتهاند که تفاوت جهت در برخی حروف، معنای آنها را تغییر میدهد. به همین دلیل، مشاهده وارونهنویسی در سنین پایین لزوماً نشانه وجود اختلال نیست. با افزایش تجربه کودک در خواندن و نوشتن، توانایی تشخیص جهت و شکل حروف معمولاً بهتر میشود و میزان این اشتباهات کاهش پیدا میکند. در منابع تخصصی، ادامهدار بودن وارونهنویسی پس از سالهای ابتدایی مدرسه یا همراه شدن آن با مشکلات قابلتوجه در نوشتن و خواندن، اهمیت بیشتری برای ارزیابی پیدا میکند.
بنابراین، وارونهنویسی بعضی حروف یا اعداد در سالهای اول یادگیری نوشتن میتواند طبیعی باشد. چیزی که اهمیت دارد، ادامهدار بودن این مشکل و وجود همزمان مشکلاتی در خواندن، نوشتن یا یادگیری است.
علت وارونهنویسی در کودکان
وارونهنویسی یک علت واحد ندارد و میتواند با چندین مهارت مرتبط باشد. یکی از عوامل مهم، رشد ناکامل مهارتهای ادراک دیداری و تشخیص جهت است. کودک باید بتواند تفاوت میان شکلهای مشابه را تشخیص دهد و جهت آنها را در ذهن خود تثبیت کند.
مهارتهای حرکتی و دیداری ـ حرکتی نیز در نوشتن نقش دارند. کودک باید بتواند اطلاعاتی را که از طریق بینایی دریافت میکند، با حرکات دقیق دست هماهنگ کند. اگر این هماهنگی هنوز به اندازه کافی شکل نگرفته باشد، یادگیری فرم صحیح حروف میتواند دشوارتر شود.
حافظه نیز اهمیت دارد، برای نوشتن صحیح، کودک باید الگوی حرکتی و شکل حروف را به خاطر بسپارد و هنگام نوشتن آن را بازیابی کند. برخی پژوهشها نیز ارتباط میان وارونهنویسی و عملکرد حافظه کاری و فرایندهای مرتبط با یادآوری شکل حروف را بررسی کردهاند.
ارتباط وارونهنویسی با مهارتهای دیداری و فضایی
یکی از مهارتهایی که میتواند در یادگیری نوشتن اهمیت داشته باشد، درک روابط فضایی است. کودک باید بتواند جایگاه یک شکل را نسبت به سایر عناصر تشخیص دهد و تفاوت میان راست و چپ، بالا و پایین و جهتهای مختلف را بهتدریج درک کند. این مهارتها فقط برای نوشتن کاربرد ندارند و در بسیاری از فعالیتهای روزمره و تحصیلی نیز مورد استفاده قرار میگیرند. به همین دلیل، زمانی که وارونهنویسی مداوم است، ارزیابی مهارتهای دیداری ـ فضایی و دیداری ـ حرکتی میتواند اطلاعات ارزشمندی درباره علت مشکل در اختیار متخصص قرار دهد.
وارونهنویسی همیشه نشانه اختلال نیست
یکی از باورهای رایج این است که وارونهنویسی حتماً به معنای ابتلا به نارساخوانی یا یک اختلال یادگیری است، در حالی که چنین نتیجهای از روی وارونهنویسی بهتنهایی قابلقبول نیست. بسیاری از کودکان خردسال بدون داشتن اختلال یادگیری، در مراحل اولیه آموزش خواندن و نوشتن حروف یا اعداد را وارونه مینویسند. از طرف دیگر، در برخی کودکان دارای مشکلات خواندن یا نوشتن ممکن است وارونهنویسی بیشتر دیده شود، اما این اشتباه بهتنهایی معیار تشخیص یک اختلال خاص نیست. برای تشخیص باید مجموعه مهارتهای کودک، سابقه رشدی و عملکرد تحصیلی او بررسی شود. بنابراین بهتر است والدین به جای نگرانی درباره یک نشانه، به الگوی کلی عملکرد کودک توجه کنند.
بررسی تخصصی وارونهنویسی
اگر کودک در سالهای ابتدایی آموزش نوشتن گاهی برخی حروف یا اعداد را برعکس مینویسد، معمولاً جای نگرانی فوری وجود ندارد. اما اگر این مشکل به شکل مکرر ادامه پیدا کند یا در انجام تکالیف و نوشتن اختلال ایجاد کند، ارزیابی تخصصی میتواند مفید باشد. همراه بودن وارونهنویسی با مشکلات دیگری مانند ضعف قابلتوجه در دستخط، دشواری در کپی کردن، مشکل در تشخیص جهت، ضعف مهارتهای ظریف دست یا مشکلات خواندن نیز اهمیت بیشتری دارد. در چنین شرایطی، هدف از ارزیابی این نیست که صرفاً مشخص شود کودک چرا برعکس مینویسد، بلکه باید مشخص شود کدام مهارت زمینهای در این روند نیاز به تقویت دارد.
نقش کاردرمانی در درمان وارونهنویسی
کاردرمانی میتواند در کودکانی که وارونهنویسی آنها با ضعف مهارتهای شناختی، دیداری ـ حرکتی یا نوشتاری همراه است، نقش مؤثری داشته باشد. متخصص کاردرمانی ابتدا مهارتهای مورد نیاز کودک را ارزیابی میکند و سپس بر اساس نقاط ضعف شناساییشده، برنامه مداخلهای مناسب را طراحی میکند. درمان ممکن است روی تقویت ادراک دیداری، تشخیص جهت، هماهنگی چشم و دست، مهارتهای حرکتی ظریف، توجه، حافظه و برنامهریزی حرکتی تمرکز داشته باشد. هدف اصلی این است که کودک بتواند اطلاعات مربوط به شکل و جهت حروف را بهتر دریافت و پردازش کند و سپس آن را به شکل صحیح روی کاغذ منتقل کند.
نقش کاردرمانی ذهنی در وارونهنویسی
در برخی کودکان، مشکل نوشتن تنها به مهارت حرکتی دست مربوط نیست و تواناییهایی مانند توجه، حافظه، پردازش اطلاعات و برنامهریزی نیز باید مورد توجه قرار گیرند. در این شرایط، کاردرمانی ذهنی میتواند با هدف تقویت مهارتهای شناختی مورد نیاز کودک در برنامه توانبخشی قرار بگیرد.
تقویت حافظه کاری، توجه، پردازش دیداری و توانایی دنبال کردن مراحل یک فعالیت میتواند به کودک کمک کند اطلاعات لازم برای نوشتن را بهتر سازماندهی کند. البته برنامه درمانی باید بر اساس ارزیابی تخصصی تنظیم شود؛ زیرا همه کودکانی که وارونهنویسی دارند به یک نوع تمرین نیاز ندارند.
اشتباهات رایج والدین در برخورد با وارونهنویسی
یکی از اشتباهات رایج، سرزنش یا مقایسه کودک با همکلاسیهاست. وارونهنویسی در بسیاری از کودکان بخشی از روند یادگیری است و فشار بیش از حد میتواند تجربه نوشتن را برای کودک ناخوشایند کند.
اشتباه دیگر، تمرکز بر نتیجه نهایی و نادیده گرفتن فرایند نوشتن است. اگر کودک برای تشخیص جهت، به خاطر سپردن شکل حروف یا هماهنگی دست و چشم مشکل دارد، صرفاً مجبور کردن او به تکرار بیشتر نمیتواند علت اصلی مشکل را برطرف کند.
همچنین بهتر است والدین از تشخیص خودسرانه اختلالاتی مانند نارساخوانی یا اختلال یادگیری بر اساس وارونهنویسی خودداری کنند. تشخیص نیازمند ارزیابی جامع کودک است.
