مرکز تخصصی کاردرمانی و گفتاردرمانی اکباتان

هر فرد توانایی‌ها و چالش‌های متفاوتی دارد و به همین دلیل، نمی‌توان برای همه یک برنامه درمانی یکسان در نظر گرفت. کاردرمانی با بررسی دقیق مهارت‌های حرکتی، شناختی، حسی و عملکردی، نقاطی را که باعث دشواری فرد در یادگیری یا انجام فعالیت‌ها شده‌اند شناسایی می‌کند. سپس تمرین‌ها و فعالیت‌های درمانی متناسب با شرایط او انتخاب می‌شوند، فعالیت‌هایی که می‌توانند از بازی و تمرین‌های شناختی در کودکان تا تقویت مهارت‌های حرکتی و عملکردی در بزرگسالان را شامل شوند.

در واقع کاردرمانی فقط به دنبال بهتر شدن یک مهارت نیست، هدف این است که فرد بتواند از توانایی‌های خود به شکل مؤثرتری استفاده کند و در موقعیت‌های مختلف، عملکرد مطلوب‌تری داشته باشد.

کاردرمانی ذهنی و تقویت مهارت‌های شناختی

یکی از حوزه‌های مهم کاردرمانی، مداخلات مرتبط با مهارت‌های ذهنی و شناختی است. برخی مراکز توانبخشی نیز کاردرمانی ذهنی را با هدف تقویت مهارت‌های شناختی، توجه و تمرکز و آمادگی برای فعالیت‌های آموزشی ارائه می‌کنند.

در این نوع مداخلات، فعالیت‌های درمانی معمولاً به شکل متناسب با سن و توانایی کودک طراحی می‌شوند. بازی‌های هدفمند، فعالیت‌های ادراکی، تمرین‌های توجه و فعالیت‌هایی که کودک را به فکر کردن، برنامه‌ریزی و حل مسئله تشویق می‌کنند، می‌توانند بخشی از روند درمان باشند.  کاردرمانی ذهنی به معنای آموزش مستقیم درسی نیست. هدف آن تقویت پایه‌هایی است که کودک برای یادگیری و عملکرد بهتر به آن‌ها نیاز دارد.

کودکان نیازمند به خدمات کاردرمانی ذهنی

وجود ضعف درسی یا افت عملکرد تحصیلی به‌تنهایی به معنای نیاز قطعی کودک به کاردرمانی ذهنی نیست زیرا مشکلات یادگیری می‌توانند دلایل مختلفی داشته باشند. گاهی کودک در درک دستورها، حفظ توجه، پردازش اطلاعات، به خاطر سپردن مطالب یا سازمان‌دهی فعالیت‌ها با مشکل مواجه است و همین مسئله روند یادگیری او را دشوار می‌کند. به همین دلیل، پیش از شروع هرگونه مداخله، ارزیابی دقیق شرایط کودک اهمیت زیادی دارد.

کودکی که برای مدت کوتاهی می‌تواند روی یک فعالیت تمرکز کند، در انجام دستورهای چندمرحله‌ای سردرگم می‌شود، برای شروع یا به پایان رساندن کارها به کمک زیادی نیاز دارد، در تشخیص و دسته‌بندی اطلاعات مشکل دارد یا نمی‌تواند فعالیت‌های خود را به شکل منظم پیش ببرد، ممکن است به بررسی تخصصی مهارت‌های شناختی و عملکردی نیاز داشته باشد. این مشکلات گاهی در محیط مدرسه بیشتر دیده می‌شوند.

در کاردرمانی ذهنی، درمانگر ابتدا سطح عملکرد کودک را در زمینه‌هایی مانند توجه و تمرکز، حافظه، درک، ادراک، سرعت پردازش، حل مسئله، برنامه‌ریزی و مهارت‌های اجرایی بررسی می‌کند. سپس بر اساس نتایج ارزیابی، فعالیت‌هایی متناسب با سن و توانایی کودک طراحی می‌شود. این فعالیت‌ها می‌توانند در قالب بازی‌های هدفمند، تمرین‌های ادراکی، فعالیت‌های تقویت حافظه، بازی‌های حل مسئله و تمرین‌هایی برای افزایش توجه و برنامه‌ریزی ارائه شوند.

تقویت مهارت‌های گفتاری و ارتباطی

توانایی صحبت کردن تنها به بیان کلمات محدود نمی‌شود. درک زبان، جمله‌سازی، تلفظ صحیح، انتقال خواسته‌ها و برقراری ارتباط مؤثر نیز بخش مهمی از مهارت‌های ارتباطی هستند. برخی کودکان با وجود توانایی صحبت کردن، ممکن است در استفاده درست از کلمات، ساخت جمله، پاسخ دادن به دیگران یا دنبال کردن یک گفت‌وگو متناسب با سن خود مشکل داشته باشند. در مقابل، برخی دیگر با تأخیر در شروع گفتار، لکنت، اختلال تلفظ یا ضعف در درک و بیان زبان مواجه هستند. در چنین شرایطی، ارزیابی تخصصی می‌تواند مشخص کند مشکل اصلی در کدام بخش از مهارت‌های ارتباطی قرار دارد و چه نوع مداخله‌ای برای فرد مناسب‌تر است. برنامه درمانی نیز بر اساس سن، سطح توانایی و نوع اختلال تنظیم می‌شود و می‌تواند با هدف بهبود وضوح گفتار، افزایش دایره واژگان، تقویت جمله‌سازی، درک بهتر زبان و افزایش توانایی برقراری ارتباط انجام شود.

این خدمات به کودکان محدود نیست و در بزرگسالانی که به دنبال آسیب‌های عصبی، بیماری یا برخی شرایط دیگر دچار اختلال در گفتار و زبان شده‌اند نیز کاربرد دارد.

نقش خانواده در پیشرفت روند توانبخشی

نتیجه گرفتن از توانبخشی فقط به جلسات درمانی محدود نمی‌شود. همراهی خانواده به کودک کمک کند تا مهارت‌هایی را که در جلسات یاد می‌گیرد، در موقعیت‌های واقعی زندگی نیز به کار ببرد. استمرار در مراجعه، توجه به توصیه‌های درمانگر و فراهم کردن فرصت تمرین در خانه، از عواملی هستند که می‌توانند روند پیشرفت را تقویت کنند.

البته تمرین‌های خانگی نباید به فعالیتی اجباری یا خسته‌کننده تبدیل شوند. بهتر است فعالیت‌های پیشنهادی درمانگر متناسب با شرایط کودک و در قالب بازی و فعالیت‌های روزمره انجام شوند. همچنین والدین باید تغییرات کودک را در طول زمان مشاهده و با درمانگر در میان بگذارند تا در صورت نیاز، برنامه درمانی متناسب با روند پیشرفت او تغییر کند. در نهایت، همکاری میان والدین، کاردرمانگر و گفتاردرمانگر باعث می‌شود اهداف درمانی فقط در محیط مرکز دنبال نشوند و کودک فرصت پیدا کند مهارت‌های خود را در خانه، مدرسه و تعاملات روزمره نیز تمرین و تثبیت کند.

تعداد جلسات کاردرمانی و گفتاردرمانی

روند توانبخشی برای هر فرد با توجه به شرایط و نیازهای او برنامه‌ریزی می‌شود و نمی‌توان تعداد مشخصی از جلسات را برای همه یکسان در نظر گرفت. عواملی مانند نوع و شدت مشکل، سن، سطح توانایی، اهداف درمانی و میزان پیشرفت فرد، در تعیین تعداد و فاصله جلسات کاردرمانی و گفتاردرمانی تأثیرگذار هستند.

پس از ارزیابی اولیه، درمانگر برنامه‌ای متناسب با شرایط مراجع پیشنهاد می‌کند. ممکن است در برخی موارد جلسات منظم و فشرده‌تر باشند و در شرایط دیگر، تعداد مراجعات کمتر در نظر گرفته شود. این برنامه نیز ثابت نیست و با توجه به میزان پیشرفت فرد می‌تواند در طول درمان تغییر کند. نظم و استمرار جلسات اهمیت زیادی دارد. رعایت برنامه درمانی در کنار انجام فعالیت‌های توصیه‌شده در خانه، به تثبیت مهارت‌های جدید و حفظ روند پیشرفت کمک می‌کند. بنابراین، تعیین تعداد جلسات باید بر پایه ارزیابی تخصصی باشد و نمی‌توان آن را صرفاً با مقایسه با تجربه افراد دیگر مشخص کرد.

جمع بندی

توانبخشی زمانی بیشترین اثر را دارد که بر اساس نیازهای واقعی هر فرد و پس از ارزیابی تخصصی آغاز شود. کاردرمانی و گفتاردرمانی می‌توانند در کنار یکدیگر به تقویت مهارت‌های شناختی، حرکتی، گفتاری و ارتباطی کمک کنند اما تعداد جلسات و نوع تمرین‌ها باید متناسب با شرایط هر فرد تعیین شود. در این مسیر، انتخاب یک مرکز توانبخشی معتبر و متخصص که از درمانگران باتجربه و برنامه درمانی متناسب با شرایط هر فرد برخوردار باشد، اهمیت زیادی دارد.