آیا بیش فعالی ژنتیکی است؟
مشاهده رفتارهای غیرعادی مانند پرتحرکی شدید یا عدم تمرکز در کودکان اغلب والدین را با این پرسش مواجه میکند که آیا ریشه این وضعیت در عوامل ژنتیکی نهفته است یا خیر. اختلال بیش فعالی و یا نقص توجه از جمله شایعترین اختلالات رشدی-عصبی در دوران کودکی است که میتواند تا مراحل بزرگسالی ادامه دار باشد.
در این مقاله با بررسی آخرین یافتههای علمی به تحلیل نقش ژنتیک، وراثت و عوامل محیطی در بروز این اختلال میپردازیم. همچنین راهکارهای جامع مدیریت و درمان از جمله اهمیت مداخلات توانبخشی و گفتاردرمانی در ادامه گفته خواهد شد.
آیا بیش فعالی ژنتیکی است؟
پاسخ کوتاه و علمی به این پرسش مثبت است. به گونهای که ژنتیک به عنوان اصلیترین عامل در بروز اختلال بیشفعالی/نقص توجه (ADHD) شناخته میشود. بر اساس شواهد حاصل از مطالعات همزاد (دوقلوها) و بررسیهای خانوادگی وراثت سهم تعیین کنندهای در انتقال و بروز این اختلال ایفا میکند. در ادامه جزئیات این مطالعات و سازوکارهای ژنتیکی که در بیش فعالی دخالت دارند را بررسی خواهیم کرد.
مطالعات روی دوقلوها
اهمیت ژنتیک در بروز اختلال بیش فعالی به طور چشمگیری در مطالعات همزاد نمایان شده است. یافتههای حاصل از این پژوهشها نشان دهنده آن است که در دوقلوهای همسان که از نظر ژنتیکی کاملاً یکسان هستند، در صورت ابتلای یکی از قلوها به بیش فعالی احتمال ابتلای قل دیگر در محدوده ۷۰ تا ۸۰ درصد قرار میگیرد. این موضوع به مراتب کمتر در دوقلوهای غیرهمسان مشاهده میشود که نشان دهنده نقش قوی و غیر قابل انکار عوامل ژنتیکی در این اختلال است.
بررسیهای خانوادگی
مطالعات خانوادگی نیز نقش کلیدی ژنتیک را در بروز اختلال بیش فعالی تأیید میکنند. آمارها نشان میدهد اگر یکی از والدین به این اختلال دچار باشد احتمال ابتلای فرزندان او به میزان چشمگیری افزایش یافته و به حدود ۳۰ تا ۵۰ درصد میرسد. همچنین خواهر و برادرهای کودکان مبتلا در مقایسه با سایر کودکان با خطر چند برابری برای ابتلا مواجه هستند. این افزایش خطر در انواع بیش فعالی شامل نوع با غلبه بیتوجهی، نوع با غلبه بیش فعالی/تکانشگری و نوع ترکیبی مشاهده میشود که نشان دهنده ریشههای ژنتیکی مشترک در این طیف از علائم است.
ژنها چگونه باعث ایجاد بیشفعالی میشوند؟
بیش فعالی حاصل جهش یک ژن واحد نیست بلکه اختلالی چند ژنی محسوب میشود. به این معنا که تعامل و ترکیب چندین ژن مختلف زمینه بروز این وضعیت را فراهم میآورد. این ژنها عمدتاً بر نحوه تولید، انتقال و جذب پیام رسانهای شیمیایی مغز به ویژه دوپامین و نوراپینفرین تأثیر میگذارند. از آنجایی که دوپامین نقشی کلیدی در سیستم پاداش، انگیزه و تمرکز ایفا میکند اختلال در مسیرهای انتقال آن باعث ایجاد چالشهای رفتاری و شناختی متعددی میشود.
علاوه بر پیام رسانهای شیمیایی تصویربرداریهای مغزی نشان میدهند که ساختار مغز در افراد مبتلا به بیش فعالی با دیگران متفاوت است. برای نمونه حجم برخی نواحی از جمله قشر پیش پیشانی که مسئولیت برنامه ریزی را بر عهده دارد، تفاوتهای جزئی نشان میدهد که ریشهی همگی آنها در ژنتیک فرد نهفته است. این تفاوتهای ساختاری و کارکردی اهمیت تشخیص زودهنگام و مدیریت اصولی این اختلال را دوچندان میکند.
با توجه به پیچیدگیهای ژنتیکی و ساختاری این اختلال تشخیص و درمان آن نیازمند رویکردی علمی و چند جانبه است. برای دریافت خدمات تخصصی میتوانید به مرکز تخصصی درمان بیش فعالی تهران مراجعه کنید. جایی که تحت نظر دکتر سیانکی و کادر مجرب، خدمات ارزیابی و توانبخشی ویژهای متناسب با نیاز هر کودک ارائه میشود. بهره گیری از مشاوره و مداخلات درمانی به روز در این مرکز میتواند مسیر رشد و کیفیت زندگی فرزند شما را به طور چشمگیری بهبود بخشد.
عوامل محیطی و غیرژنتیکی موثر بر بیش فعالی
اگرچه وراثت با سهمی در حدود ۷۰ الی ۸۰ درصد عامل اصلی در اختلال بیش فعالی شناخته میشود اما ۲۰ الی ۳۰ درصد باقیمانده به تعامل عوامل محیطی و سبک زندگی اختصاص دارد. در واقع این عوامل محیطی میتوانند استعدادهای ژنتیکی موجود را فعال یا شدت بروز علائم را در فرد تحت تأثیر قرار دهند.
دوران بارداری و زایمان:
برخی متغیرهای محیطی نقش قابل توجهی در تشدید علائم یا ظهور انواع بیش فعالی ایفا میکنند. به طوری که قرارگیری در معرض سموم محیطی مانند سرب در دوران جنینی یا سوء مصرف دخانیات، الکل و مواد مخدر توسط مادر در دوران بارداری،از جمله عوامل خطر شناخته شده محسوب میشوند.
علاوه بر این خطرات حین تولد همچون زایمان زودرس و وزن بسیار پایین نوزاد هنگام تولد نیز میتوانند با ایجاد تغییرات ساختاری در سیستم عصبی زمینه را برای بروز و تشدید انواع بیش فعالی در دوران کودکی فراهم آورند.
آسیبهای مغزی:
تجربیات مرتبط با سلامت مغز مانند ضربههای شدید به سر در دوران نوزادی یا کودکی میتواند به عنوان یک عامل محیطی تأثیر گذار بر رشد عصبی و بروز اختلالات رفتاری-رشدی از جمله بیش فعالی مطرح گردد.
تغذیه و سبک زندگی:
اگرچه مصرف بیش از حد قند یا تماشای طولانی مدت تلویزیون به عنوان عوامل اصلی و علت بیش فعالی در نظر گرفته نمیشوند اما این عوامل میتوانند در کودکانی که زمینههای ژنتیکی مستعد ابتلا به این اختلال را دارند، موجب تشدید علائم و بروز آشکارتر نشانههای اختلال گردند. از این رو مدیریت رژیم غذایی و کنترل میزان استفاده از صفحات نمایش بخشی از راهکارهای جامع درمانی است که در مرکز تخصصی درمان بیش فعالی تهران تحت نظر دکتر سیانکی با رویکردی تخصصی و با هدایت کادر دلسوز و با تجربه به والدین آموزش داده میشود.
نقش تشخیص زودهنگام و توانبخشی
تشخیص زودهنگام و به موقع این اختلال نقشی حیاتی در پیشگیری از مشکلات تحصیلی، افت اعتماد به نفس و آسیبهای اجتماعی آینده ایفا میکند. هرچند که وراثت پذیری بالای بیش فعالی مطرح است اما قابلیت انعطاف پذیری بالای مغزی در کودکان این امید را ایجاد میکند که با مداخلات توانبخشی به موقع و هدفمند میتوان به طور مؤثری بر روند این اختلال تأثیر گذاشت و مسیر رشد و بالندگی کودک را تغییر داد.
درمانهای غیردارویی و توانبخشی
کاردرمانی ذهنی با هدف تقویت تواناییهای شناختی به کودکان کمک میکند تا بر چالشهای مربوط به تمرکز و برنامه ریزی غلبه کرده و رفتارهای ناگهانی و تکانشی خود را بهتر مدیریت نمایند.
گفتاردرمانی نیز نقشی کلیدی در ارتقاء مهارتهای ارتباطی و پردازش شنیداری ایفا میکند. بسیاری از کودکان مبتلا به این اختلال در برقراری ارتباط مؤثر، درک دستورالعملهای کلامی پیچیده و تعاملات اجتماعی با دشواریهایی مواجه هستند که گفتاردرمانی به رفع این موانع کمک بسزایی مینماید.
علاوه بر این رواندرمانی و رفتاردرمانی با ارائه آموزشهای لازم به والدین آنها را در مدیریت مؤثر رفتارهای کودک و تقویت مهارتهای خود کنترلی در فرزندانشان توانمند میسازد. این رویکردها به ایجاد محیطی حمایتیتر و درک عمیقتر از نیازهای کودک کمک میکنند.
جمع بندی
در پاسخ به اینکه آیا ژنتیک در اختلال بیش فعالینقش دارد شواهد علمی پاسخی قاطع و مثبت ارائه میدهند. با این حال وجود استعداد ژنتیکی به معنای عدم امکان کنترل یا درمان این اختلال نیست. مداخلات به موقع، بهره گیری از خدمات تخصصی توانبخشی همچون کاردرمانی و گفتاردرمانی در کنار آموزش والدین ابزارهای مؤثری برای شکوفایی استعدادهای نهفته کودکان مبتلا به بیش فعالی فراهم میآورند و آیندهای موفق و پربار را برای آنان رقم میزنند.
